Флора

Нацыянальны парк «Белавежская пушча» ўяўляе сабой адзін з найбуйных лясных масіваў раўніннай Еўропы, які захаваўся да нашых дзён у адносна непарушаным стане. Яго тэрыторыя падзелена дзяржаўнай мяжой на дзве часткі — беларускую і польскую.

Белавежская пушча – своеасаблівы ў фларыстычным стаўленні рэгіён, дзе Еўраазіяцкая хваёва-лясная зона ўшчыльную падыходзіць да Еўрапейскай шырокаліставой, а тайга саступае пазіцыі немаральным лясам. Геаграфічнае становішча, кліматычныя і глебава-гідралагічныя ўмовы абумовілі багацце і разнастайнасць флоры. На гэтай адносна невялікай тэрыторыі сустракаецца каля 70% раслін, якія растуць на тэрыторыі ўсёй нашай рэспублікі (больш 1000 відаў вышэйшых сасудзістых раслін, каля 270 відаў мохападобных, больш 290 відаў лішайнікаў). Як і ва ўсёй умеранай зоне, травяністыя формы па колькасці відаў (92%) пераважаюць над драўнянымі.
Дрэвы. З 25 відаў дрэў, якія растуць у Белавежскай пушчы, найболей распаўсюджаны хвоя, елка, дуб чарэшчаты, граб, алешына чорная, ясень, асіна, бярозы бародаўчатая і пушыстая, клён. Тут сустракаюцца ў натуральным стане піхта белая і дуб скальны, занесеныя ў Чырвоную кнігу рэспублікі і вядомыя ў Беларусі толькі з Белавежскай пушчы.
Хмызнякі. Хмызнякоў у пушчы налічваецца 38 відаў. Гэта ляшчына, крушына, жосцер, каліна, ядловец, брызгліна, маліна, ажына, бружмель звычайны, розныя вербы, парэчкі, а таксама рэдкія для рэспублікі бяроза прысадзістая, вярба чарнікападобная і іншыя віды.
Травяністыя расліны. Сярод травяністых раслін каля 80% складаюць шматгадовыя. Аднагадовыя і двухгадовыя часцей сустракаюцца на раллях, абочынах дарог, прагалах. Сярод іх асабістую групу ўтвараюць эфемеры, тэрмін жыцця якіх ад прарастання да паспявання насення не перавышае дзвюх-трох месяцаў. Таму ўбачыць такія расліны, як крупка вясновая ці рэзухавідка Таля можна толькі на працягу 2-3 месяцаў. На такі ж кароткі тэрмін увесну з'яўляюцца і некаторыя травяністыя мнагалетнікі-эфемероіды (ветрагонкі, чубаткі, гусіны і мядзведжы лук, раўнаплоднік, чысцяк вясновы і інш.), характэрныя для лясных супольнасцяў.



Акрамя пераважнай большасці раслін, якія жывуць за кошт фотасінтэзу, сустракаюцца паўпаразіты (цяцюшнікі, мар'яннікі, званцы, амела і інш.), якія атрымліваюць ваду з растворанымі ў ёй солямі, калі прысмоктваюцца да каранёў іншых раслін, а таксама паразіты (павітуха, пятроў крыж), якія не маюць хларафіла і таму афарбаваны ў бледна-жоўты ці брудна-ружовы колер. Падобнымі да паразітычных раслін выглядаюць і нешматлікія расліны-сапрафіты (гняздоўнік сапраўдны і пад'ельнік валасісты), якія харчуюцца гнілымі расліннымі рэшткамі. Расянка, якая расце на верхавых балотах, і плывунцы, што жывуць у вадзе, дапаўняюць сваё «меню», пераварваючы злоўленых насякомых.
Расліны засяляюць тэрыторыю ў адпаведнасці з біялагічнымі асаблівасцямі, патрабаваннямі да ўмоў асяроддзя і канкурэнтнай здольнасцю. У Белавежскай пушчы шырока распаўсюджаны чарніца, кісліца, майнік, семачок, здольныя расці ў розных экалагічных умовах. У той жа час шэраг відаў са спецыфічнымі патрабаваннямі да ўмоў пасялення сустракаецца рэдка (грушанка аднакветкавая, дзераза-баранец).У светлых хваёвых лясах, на сухіх пясчаных глебах, пасяляюцца сухалюбівыя расліны-ксерафіты (аўсяніца авечая, чабор, ястрабок валасісты), якія эканомна выдаткоўваюць вільгаць. Для залішне ўвільготненых алешнікаў характэрны вільгацелюбы-гіграфіты (касач аеравідны, кізляк гронкакветкавы, асоты). У дубова-грабавых, кляновых і ліпавых лясах звычайныя немаральныя віды: снітка, ясменнік пахучы, зоркаўка ланцэтападобная. На сфагнавых балотах можна знайсці багун, журавіны, дурніцу, падвей вузкаліставы. Целарэз і ўрэчнікі, белы і жоўты гарлачыкі – прадстаўнікі воднай флоры.

Адной з найважных задач нацыянальнага парку з'яўляецца захаванне генафонду рэдкіх відаў раслін і ахова іх натуральных месцапражыванняў. На тэрыторыі Белавежскай пушчы сустракаецца 59 відаў вышэйшых сасудзістых раслін, уключаных у Чырвоную кнігу рэспублікі. Шматлікія з іх у пушчы знаходзяцца на межах арэалаў, або з'яўляюцца рэліктамі мінулых эпох з іншым кліматам. Раней яны мелі больш шырокае распаўсюджванне. Але са зменай клімату і ўмоў вырастання захаваліся толькі ў асобных, падыходных для іх жыцця, рэфугіўмах-сховішчах.Асаблівай вядомасцю сярод пушчанскіх рарытэтаў карыстаюцца мядзведжы лук (ці чарэмшына), які нярэдка ўтварае густыя зараснікі на ўзвышэннях сярод балот і ў цяністых шырокаліставых лясах, а таксама кадзіла сармацкае з буйнымі кветкамі і своеасаблівым водарам, які за гаючыя ўласцівасці нярэдка завуць «бальзам».

Аднымі з самым прыгожых відаў з'яўляюцца пярэсна еўрапейская, упрыгожаная буйнымі (да 5 сантыметраў у дыяметры) залаціста-жоўтымі кветкамі, купальнік горны з яркімі памяранцава-жоўтымі кветкамі, гладыёлус чарапічны з яркімі фіялетавымі суквеццямі, змеегалоўнік Рюйша, сінія кветкі якога эфектна вылучаюцца сярод разнатраўя. Адзіную дзікарослую лілею ў флоры Беларусі – лілею кучаравістую можна сустрэць у ліставых і змяшаных шырокаліставых лясах. Яе завуць яшчэ лілея-мартагон ці саранка. А сваю назву «царскія кучары» яна атрымала з-за кветак з адагнутымі ўгару ружаватымі пялёсткамі, якія нагадваюць завітыя кучары.
Прадстаўнікі сямейства архідных, дзякуючы незвычайнай вытанчанасці кветак, з'яўляюцца ўпрыгожваннем флоры, надаюць ёй непаўторную прыгажосць і своеасаблівасць. Гайнік цёмна-чырвоны, пылкагалоўнік чырвоны, неаттынанта клабучковая растуць у ліставых і змяшаных лясах, ятрышнікі балтыйскі і майскі – на заліўных сенажацях, тайнік сэрцападобны хаваецца ў забалочаных ельніках. Ёсць у пушчы і архідэя венерын чаравічак з самымі буйнымі (да 6 сантыметраў) кветкамі, якія маюць пах ванілі.

У вільготных грабняках і ельніках зрэдку сустракаецца плюшч звычайны – адзіная вечназялёная ліяна ў нашых шыротах і адзіны прадстаўнік сямейства араліевых у флоры Беларусі. Гэта жывая сведка тых эпох і часоў, калі клімат гэтай тэрыторыі быў значна цяплейшым.

Мохападобныя. Вельмі старажытнай групай раслін з'яўляюцца мохападобныя, якія растуць у шырокім дыяпазоне экалагічных умоў. У Чырвоную кнігу Беларусі ўключаны 15 відаў гэтай групы, траціна з якіх расце ў пушчы.
Імхі з'яўляюцца неад'емнай часткай пушчанскіх пейзажаў. Яны селяцца не толькі на глебе, але і пакрываюць ніжнюю частку драўняных ствалоў, камяні і ламачча, што паступова раскладаецца, а найболей буйны мох – фанціналіс супрацьпажарны – разрастаецца нават у вадаёмах. Імховыя дываны і падушкі надаюць старажытнаму лесу казачны каларыт.
У сухіх хваёвых лясах амаль суцэльным дыванам пакрываюць глебу мох дзікраніўм хвалісты і мудрагеліста выгнутыя сцяблінкі моху Шрэбера. На самых прагравальных і асветленых месцах сустракаюцца курцінкі блакітнавата-зялёнага зязюлінага лёну ядлаўцовага. Там, дзе глеба некалькі вільготней і багацей, пасяляецца ажурны мох гілакоміўм. Яму часта спадарожнічае падобны на мініяцюрныя лісты папараці мох пціліўм страусінае пяро. Пейзаж хваёва-яловых лясоў робяць разнастайнымі бляклыя блакітнавата-зялёныя шчыльныя падушкі ляўкобрыўма. Дэкаратыўныя якасці гэтага моху знайшлі прымяненне ў азеляненні, і яго выкарыстоўваюць у «японскіх» садках-ракарыях.

У паніжэннях з застойным увільгатненнем растуць зялёныя курціны зязюлінага лёну звычайнага, а вільгацелюбівыя мохі з роду мніўм, дзёранкі якіх складаюцца з тонкіх сцяблінак з далікатнымі лісточкамі, селяцца ў цяністых яловых і ялова-шырокаліставых лясах на багацейшых глебах. Яны і іншыя гіграфіты складаюць неад'емны кампанент забалочаных алешнікаў і ясеннікаў. На верхавых балотах непадзельна пануюць сфагнавыя імхі.

Лішайнікі. Старажытны пушчанскі лес багаты лішайнікамі. Пераважная частка рэдкіх лішайнікаў Беларусі (15 відаў з 17) расце менавіта ў Белавежскай пушчы. Яны прыстасаваны да самых неспрыяльных умоў асяроддзя, празмернай сухасці субстрата і паветра, рэзкай змены тэмператур, могуць існаваць там, дзе не жывуць іншыя арганізмы. Знешне непрывабныя, лішайнікі першымі засяляюць бедныя пажыўнымі рэчывамі субстраты і ствараюць у далейшым аснову для засялення іншых раслін.
Тыповымі прадстаўнікамі ліставатых лішайнікаў (іх у пушчы 70 відаў), якія маюць слаявішча ў выглядзе круглявых, па краях лопасцевых пласцінак, прымацаваных да субстрата ніткападобнымі вырастамі (рызоідамі), з'яўляюцца лабарыя лёгачная, якая расце на ствалах і галінах розных драўняных парод, і пельцігера сабачая, якая звычайна расце на глебе каля ствалоў дрэў ці на пнях, якія раскладаюцца.
Да кусцістых лішайнікаў (67 відаў), якія сапраўды нагадваюць разгалінаваныя кусцікі, адносяцца віды роду кладонія, якія растуць у хваёвых борах на адкрытых сонечных месцах. На крайняй поўначы, у тундравай зоне, іх далікатныя шараватыя ці зелянявыя кусцікі ўтвараюць суцэльны полаг і пад назвай «ягеля» служаць кормам для паўночных аленяў.

Сярод кусцістых лішайнікаў характэрна лячэбнымі ўласцівасцямі цатрарыя ісландская («ісландскі мох»), што ўтварае ў сухіх хвойніках жарсцвяныя шыракалопасцевыя кусцікі, а найболей незвычайнымі і прыгожымі з'яўляюцца віды роду ўснея, якія звісаюць з галін дрэў у выглядзе своеасаблівых «барод» і надаюць лесу казачнае аблічча.

Але часцей за ўсё ў Белавежскай пушчы сустракаюцца накіпныя формы лішайнікаў (155 відаў), якія не заўсёды прыкметныя для неспрактыкаванага вока. У выглядзе скарыначкі яны шчыльна прырастаюць да субстрата і часам бываюць дзіўна арыгінальнымі. Так, на ствалах і галінах ліставых дрэў сустракаецца графіс напісаны, які выглядае як дробназярністая аліўкава-шэрая скарыначка, на якой драбнюткія пладовыя целы ўтвараюць малюнак, падобны на старажытныя пісьмёны. На гранітных валунах часта сустракаюцца выразна акрэсленыя цытрынава- ці зеленавата-жоўтыя плямы, якія ўтвараюцца рызакарпонам геаграфічным, а на аголенай драўніне – шаравата-белыя скарыначкі леканоры разнастайнай.

Гэтая група раслін устойлівая не толькі да неспрыяльных кліматычных умоў, але нават да смяротных для большасці арганізмаў доз ультрафіялетавага і гама-выпраменьванняў. У той жа час яны не выносяць забруджвання паветра і з'яўляюцца добрымі індыкатарамі чысціні навакольнага асяроддзя.

Грыбы. Шматаблічны свет грыбоў Белавежскай пушчы яшчэ недастаткова вывучаны. На беларускай яе частцы ўсталявана вырастанне каля 600 відаў розных грыбоў, сярод якіх асноўную большасць складаюць агарыкавыя віды і тыя, што губяць дрэвы. Знойдзена таксама больш за 60 відаў мучніста-расяных грыбоў, якія выклікаюць хваробы раслін.
Большасць грыбоў робіць сваю працу непрыкметна. Убачыць іх можна толькі з дапамогай мікраскопа. Але ёсць віды, якія ўтвараюць буйныя пладовыя целы – менавіта тое, што ў побыце і завуць грыбамі. Ранняй вясной, калі ў лагчынах яшчэ ляжыць снег, на напаўгнілым ламаччы ці прама на лясной падсцілцы выдзяляюцца ярка-пунсовыя сподачкі пяціцавых грыбоў. Крыху пазней, на ўзлесках і палянках ліставых лясоў, з'яўляюцца смаржкі, а ў хваёвых борах – страчкі. У чэрвені пачынаюць расці «каласавікі» – падбярозавікі, маслякі, баравікі. У сапраўднай жа разнастайнасці грыбнага царства можна пераканацца толькі ў канцы лета. Баравікі і рыжыкі, чырвонагаловікі і грузды, апенькі і махавікі, сыраежкі і ваўнянкі так і просяцца ў кошык. Шматлікія ядомыя грыбы, напрыклад такія, як макруха яловая, радоўка фіялетавая, паўціннік чырвоны ці калпак кольчаты збіраюць рэдка, бо яны мала вядомыя грыбнікам. Памылка грыбніка часам падобна да памылкі сапёра. У лесе шмат неядомых не толькі з-за горкага ці пякучага густу прадстаўнікоў грыбнага племя, але і смяротна атрутных грыбоў. Часам яны папярэджваюць яркай афарбоўкай пра свае ўласцівасці (мухаморы), часам жа выглядаюць і цалкам бяскрыўдна (ілжывая серна-жоўтая апенька, бледная паганка, падобная на зялёную сыраежку).

У старым пушчанскім лесе вельмі шмат грыбоў-губаў. Іх з'яўленне на жывых дрэвах сведчыць пра паражэнне дрэва гнілатой. У выніку гэтага яно загіне і будзе перапрацавана грыбамі і бактэрыямі. Ператварыўшыся ў перагной, яго драўніна паслужыць угнаеннем для іншых пакаленняў лесу.

Дапытліваму позірку могуць адкрыцца і некаторыя грыбныя рэдкасці. У Белавежскай пушчы з 17 відаў грыбоў, занесеных у Чырвоную кнігу рэспублікі, сустракаюцца 8. У іх ліку спарасіс кучаравы ці грыбная капуста, які расце каля падножжа ствалоў хвой у высокаўзроставых хваёвых лясах, гярыцый рашотчатападобны, які выглядае як пакрытыя буйнаігольчастай шэранню карункі, грыфала кучаравая, ці грыб-баран, папулярная ў народнай медыцыне вясёлка звычайная. Апошні грыб мае яйкападобнае пладовае цела, з якога пазней прарастае губчатая ножка, якая нясе капялюшык, пакрыты зялёнай сліззю, і мае пах падлы. На яго злятаюцца мухі і іншыя насякомыя, якія разносяць споры грыба.Лясныя насаджэнні. Белавежская пушча – унікальны прыродны аб'ект, дзе прадстаўлена ўся разнастайнасць лясоў Беларусі як па пароднаму складу, узроставай структуры і прадуктыўнасці, так і па тыпах лесу і ўмовах месца вырастання. Па дадзеных лесаўпарадкавання 2005 года, 78% тэрыторыі пушчы пакрыта лясамі, з якіх толькі каля 15% складаюць штучныя пасадкі. Сярэдні ўзрост лясоў – амаль 90 гадоў, максімальны дасягае 200–300 гадоў (у залежнасці ад драўнянай пароды), а асобныя дрэвы-волаты дажываюць да 400–600 гадоў. Больш за 50% лясных насаджэнняў складаюць саспелыя і перастойныя дрэвастоі. Лясы пушчы ўнікальныя. Яны шмат у чым валодаюць асаблівымі рысамі, характэрнымі для натуральных першабытных лясоў: гэта адмысловая ўзроставая і прасторавая структура, багаты краявідны склад, наяўнасць вялікай колькасці высокаўзроставых дрэў-волатаў і шэраг іншых прыкмет.
У Белавежскай пушчы пераважаюць (67%) іглічныя лясы. Хвоя і елкі ўтвораць як чыстыя, так і змяшаныя з шырокаліставымі і драбналістымі пародамі насаджэнні. Лясы з перавагай хвоі звычайнай, здольнай расці ў розных глебавых умовах (ад сухіх пясчаных узгоркаў да верхавых балот), займаюць 63% пакрытай лесам плошчы. Практычна ўсе тыпы хваёвых лясоў Беларусі сустракаюцца менавіта ў Белавежскай пушчы. Узрост хвойнікаў дасягае 220–240 гадоў, а асобныя дрэвы дажываюць да 300–350 гадоў. Больш 3/4 хвойнікаў пушчы прадстаўлены саспелымі (141-180 гадоў), перастойнымі (181-240 гадоў) і сярэднеўзроставымі (41-100 гадоў) насаджэннямі. Маладнякі (да 40 гадоў) часцей за ўсё сустракаюцца ў культурах.

Лясы з дамінаваннем елкі звычайнай займаюць больш за 4% пакрытай лесам плошчы. Акрамя таго, елка звычайна сустракаецца ў прымесі ці падросце іншых лясных фармацый. Умацаванню яе пазіцый спрыяла высокая колькасць капытных жывёл, якія ядуць малады падрост іншых парод. Сярэдні ўзрост ельнікаў Белавежскай пушчы – 112 гадоў, максімальны – каля 200 гадоў, а асобныя дрэвы дажываюць да 300-350 гадоў. Яловыя лясы прадстаўлены галоўным чынам сярэднеўзроставымі (61-100 гадоў) і саспелымі (121-160 гадоў) дрэвастоямі. Маладнякі (да 40 гадоў) і перастойныя (звыш 160 гадоў) насаджэнні займаюць невялікія плошчы. У апошні час яловыя лясы значна папакутавалі з-за масавага размнажэння насякомага-шкодніка – караеда-друкара.
Піхта белая – цэнтральнаеўрапейскі рэліктавы від. Яе месцапражыванне - невялікі астравок сярод асушаных балот, плошчай каля 14 га, які знаходзіцца на адлегласці ў 100-120 км ад паўночна-усходняй мяжы асноўнага арэала. У наш час там захавалася толькі 21 сталае дрэва піхты ва ўзросце 90-140 гадоў. Але від добра пладаносіць і дае багаты самасеў. Закладзены некалькі плантацый для яго рассялення ў Белавежскай пушчы.

Шырокаліставыя (цвёрдаліставыя) лясы займаюць у пушчы 5,3% усёй лесапакрытай плошчы. Сярод іх пераважаюць (3,6%) дубровы з дуба чарэшчатага, які расце на багатых бурых лясных глебах. Гэта найболей высокаўзроставыя лясы Беларусі, з якіх каля 75% з’яўляюцца дрэвастоямі ва ўзросце звыш 160 гадоў (сярэдняга іх узросту). Не рэдкасцю з'яўляюцца дубровы ўзростам каля 300 гадоў і асобныя 400-600-гадовыя дубы-волаты.
Акрамя дуба чарэшчатага, на плошчы больш за 1000 га ў Белавежскай пушчы расце рэліктавы дуб скальны, занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі. Пушча для яго з'яўляецца ўсходняй мяжой распаўсюджвання на раўніне.

Другое месца па плошчы (0,9%) сярод шырокаліставых парод займаюць грабавыя дрэвастоі, якія аддаюць перавагу багатым супясчаным глебам, што падсцілае суглінак. Гэта насаджэнні рознага ўзросту (10-180 гадоў) і сярэдняга ўзросту каля 85 гадоў. Грабавыя лясы з'яўляюцца вытворнымі насаджэннямі і ўтвараліся, як правіла, на месцы выпадзення шырокалісцевых і іглічна-шырокаліставых лясоў. Чыстыя грабнякі даволі рэдкія. У іх складзе звычайна сустракаецца таксама дуб, елка і іншыя драўняныя пароды.

Карэнныя ясянёвыя насаджэнні растуць прыкладна на 0,7% лесапакрытай плошчы. Яны прымеркаваны да старых поймаў рэк з павышаным праточным увільгатненнем і растуць на багатых вільготных супясчаных глебах, часта ўтвараючы змяшаныя з іншымі пародамі дрэвастоі. Сярэдні ўзрост ясянёвых лясоў – 140, а максімальны – 180 гадоў. У апошнія гады адзначаюцца неспрыяльныя працэсы масавага ўсыхання ясеня ў выніку таго, што яго аслабленыя дрэвы шкодзяцца каранёвымі і стрыжнёвымі гнілямі з-за развіцця паразітычных грыбоў.

Кляноўнікі ў пушчы з'яўляюцца вытворнымі ад дуброў і займаюць усяго 107 га на даволі багатых, аптымальна ўвільготненых глебах. Паколькі яны з’явіліся на месцы высокаўзроставых дуброў, то, як правіла, утрымоўваюць значную колькасць высокаўзроставых дрэў-волатаў. Сярэдні ж узрост кляновых дрэвастояў – каля 145 гадоў. Пад іх полагам аднаўляюцца толькі граб і ясень. Кляновая фармацыя, нароўні з ліпавай, адносіцца да рэдкіх тыпаў лясной расліннасці. Тут часцяком расце комплекс рэдкіх травяністых раслін, характэрных для натуральных шырокаліставых лясоў пушчы, сустракаюцца шматлікія рарытэты еўрапейскай флоры.

Драбналістыя (мяккаліставыя) лясы Белавежскай пушчы складаюць 27,7% і прадстаўлены насаджэннямі з алешыны чорнай (15,8%), бярозы пушыстай (3,3%), бярозы бародаўчатай (7,6%), асіны (1,0%) і ліпы. Часам яны з'яўляюцца вытворнымі на месцы карэнных лясоў (асабліва два апошнія тыпы) і звязаны з месцамі буралому і натуральнага зарастання пакінутых палёў і мурожных сенажацяў.

Лясы з алешыны чорнай і бярозы пушыстай уяўляюць групу карэнных ліставых балотных лясоў. Алешнікі растуць на досыць абводненых праточных участках нізінных балот з багатымі глебамі. Сярэдні іх узрост - 80 гадоў, а максімальны – 150 гадоў. Больш паловы дрэвастояў перайшла ў стадыю саспелых і перастойных (80 гадоў і старэй). Маладнякі да 20 гадоў займаюць малаважную плошчу. Сярэдні ўдзел алешыны ў складзе гэтых дрэвастояў даволі высокі – больш 80%. Аднаўленне пад яе полагам складаецца з елкі, радзей ясеня, алешыны, граба, ліпы.
Пушыстабярозавыя лясы прымеркаваны да бяднейшых глеб з застойным увільгатненнем. Сярэдні ўзрост гэтых дрэвастояў – 60 гадоў, максімальны – 120 гадоў. Каля трэцяй іх часткі падверглася асушванню ў 50-60-е гады мінулага стагоддзя. Бародаўчатабярозавыя лясы маюць сярэдні ўзрост 60 гадоў, а максімальны – 110 гадоў. Саспелыя і перастойныя (больш 80 гадоў) бярэзнікі складаюць 17%. Сярэдні ўзрост асінавых лясоў 65 гадоў, а максімальны – 110 гадоў. Пераважаюць (83%) дрэвастоі ва ўзросце 60 гадоў і вышэй. Маладнякі (да 20 гадоў) практычна адсутнічаюць.
Ліпнякі, як і кляноўнікі, таксама сфарміраваны на багатых глебах і змянілі дубровы падчас працяглых сукцэсій. Займаюць яны толькі 14 га. Іх сярэдні ўзрост каля 60 гадоў. У склад дрэвастояў уваходзяць ліпа драбналістая, дуб чарэшчаты, клён вастралісты, елка, граб.
Лугавы тып расліннасці (каля 5% тэрыторыі) у Белавежскай пушчы, як і ва ўсёй лясной зоне, з'яўляецца вытворным антрапагенным кампанентам ландшафту. Калі на лугавых участках працяглы час не пасвіць скаціну ці спыніць касьбу, яны пазарастаюць хмызнякамі і ў далейшым трансфармуюцца ў лясныя супольнасці. Пры гэтым амаль палова з іх прыходзіцца на нізінныя сенажаці. Звычайна яны размешчаны побач з ляснымі ці адкрытымі нізіннымі балотамі, якія падобныя з імі па глебах і моцна пераўвільготнены. Там валадараць, першым чынам, асоты. У найболей вільготных месцах сустракаюцца зараснікі буйных асотаў – вострага, уздутага, вострападобнага, омскага. На меней увільготненых участках растуць драбнейшыя асоты: чорны, жоўты, прасяны, якія чаргуюцца з зараснікамі травы – вострынай дзірваністай (вострыцай), пажарніцай незаўважнай, аўсяніцай лугавой. Сярод асотаў і травы сустракаецца вахта трохлістая, лотаць, шабельнік балотны, казялец паўзучы, вятроўнік вязаліставы, узносіць угару мечападобнае лісце касач аерападобны.

Тонкія паўзучыя сцеблы маруна балотнага і багністага заплятаюць прастору паміж буйнейшымі раслінамі.

Поймавыя зёлкава-буйнаасотавыя сенажаці размешчаны ў поймах рэк і заліваюцца вадой падчас паводкі. Для іх характэрны куп'істы рэльеф і травяны полаг з буйных асотаў, характэрных для нізінных сенажацяў. Тут шмат буйнай травы – маннік водны, канарачнік трыснёгападобны, трыснёг. Сустракаюцца вострына дзірваністая, пажарніца ланцэтная і іншая трава. Разнатраўе прадстаўлена марунамі балотным і багністым, рознымі хвашчамі і казяльцамі, вятроўнікам вязліставым і інш.

Мурожныя разнатраўна-зёлкавыя сенажаці сустракаюцца невялікімі ўчасткамі на павышэннях рэльефу сярод нізінных сенажацяў. Іх густы травяны полаг складаецца галоўным чынам з травы. Звычайны духмяны каласок, які надае спецыфічны водар толькі што скошанаму сену, аўсяніца чырвоная, цімафееўка лугавая. Сустракаецца вострына дзірваністая, якая пры вялікай нагрузцы пачынае дамінаваць у супольнасцях разам з сітнікам і хвашчом на пашы. Для такіх сенажацяў характэрны дробныя асоты і багатае разнатраўе. У чэрвені тут расквітае далікатнымі рассечанымі кветкамі светнік зязюлін, які часта стварае ружовы аспект; белымі астраўкамі вылучаецца нівянік звычайны, у прастамоўі званы рамонкам. Шчаўе кіслае, трыпутнік ланцэтны, канюшына паўзучая, званцы, маруна сапраўдная і дзясяткі іншых відаў таксама разнастаяць шматкветкавасць мурожнай сенажаці.

Балоты – гэта складаныя прыродныя экасістэмы, якія сумяшчаюць у сабе рысы возера і сушы. Характэрная іх асаблівасць – наяўнасць торфу і багацце вады. Ад 80 да 95% вады ўтрымоўваецца ў самым торфе. Агульная плошча непакрытых лесам балот у пушчы складае больш 7% тэрыторыі. Практычна ўсе буйныя, плошчай больш 25 га, балоты сустракаюцца толькі ў паўночна-усходняй яе частцы. Асноўная частка балот (98%) адносіцца да нізінных, якія жывяцца за кошт грунтавых вод. Тут пануюць вільгацелюбівыя асоты, што ствараюць купіны (омскі, збліжаны, востры), месцамі яны ўтвараюць шырокія зараснікі. Участкі асотаў перамяжоўваюцца зараснікамі папараці теліптэрыса балотнага, травой. Багатае разнатраўе: вахта трохлістая, лотаць, маруны балотная і багністая, касач водны, казяльцы, хвашчы. У прасторах паміж імі часам украпаны імхі. Верхавых адкрытых балот у пушчы практычна няма (усяго толькі 0,4%). Часцей за ўсё гэта прагалы ў сфагнавых хвойніках на вадападзелах, чаму і атрымалі сваю назву. Іх глебы вельмі бедныя, таму тут могуць выжыць толькі непатрабавальныя да ўмоў вырастання расліны. Галоўныя з іх – сфагнавыя імхі, якія цалкам пакрываюць балота дзёрнам. Ніжняя частка раслін моху адмірае па меры росту і ўтварае бедны мінеральнымі солямі кіслы торф.

З хмызнякоў і хмызнячкоў, якія растуць на верхавых балотах, найболей вядомыя высакарослая дурніца, журавіны, што сцелюцца па сфагнавым дыване, а таксама багун балотны з яго дурманлівым водарам. Меней прыкметная, але звычайная на верхавых балотах андрамеда (імшарніца мнагалістная) – хмызнячок з сямейства верасовых з далікатна-ружовымі званочкамі-кветкамі. З травы характэрны падвей, які квітнее рана ўвесну, а ўлетку развешвае над балотам свае белыя далікатныя пухоўкі, якія памылкова прымаюць за кветкі. Сярод яго купін можна сустрэць дзіўную расліну – расянку круглалістую, якая папаўняе недахоп пажыўных рэчываў за кошт злоўленых насякомых.

Некалькі больш вялікую плошчу (1,6%) займаюць пераходныя балоты. Яны сумяшчаюць рысы нізінных і верхавых балот. У іх жыўленні ўдзельнічаюць і грунтавыя воды, і атмасферныя ападкі. Расліннасць пераходных балот лічыцца больш беднай у параўнанні з нізіннымі, але багацейшым у параўнанні з верхавымі балотамі фларыстычным складам. Каля паловы гэтых балот пазбаўлены драўнянай расліннасці, астатнія пакрыты рэдкімі хвойнікамі і вербалозамі з бярозай пушыстай.

Варта адзначыць вялікае значэнне балот у захаванні біялагічнай разнастайнасці не толькі раслін, але і жывёл, асабліва птушак.

Віды, занесеныя ў «Чырвоную кнігу» Рэспублікі Беларусь
СПІС РЭДКІХ ВІДАЎ ДЗІКАРОСЛЫХ РАСЛІН І ГРЫБОЎ, УКЛЮЧАНЫХ У ЧЫРВОНУЮ КНІГУ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ І СУСТРАКАЕМЫХ НА ТЭРЫТОРЫІ БЕЛАВЕЖСКАЙ ПУШЧЫ


ГРЫБЫ

Назва віда

Беларуская/лацінская

Нацыянальны статус аховы

Катэгорыя МСОП

Спатулярыя булавападобная

Spathularia clavata (Schaeft.)

II

EN

Труфель летні

Tuber aestivum Vitt.

II

EN

Гіграфор дуброўны

Hygrophorus nemoreus (Pers.) Fr.

II

EN

Лісічка шэрая

Cantharellus cinereus (Pers.: Fr.) Fr

III

VU

Рагацік песцікавы

Clavariadelphus pistillaris (Fr.)

III

VU

Спарасіс кучаравы

Sparassis crispa (Wulfen: Fr.) Fr.

III

VU

Пячоначніца звычайная

Fistulina hepatica Fr.

II

EN

Ганадзерма бліскучая (лакіраваная губа)

Ganoderma lucidum (Fr.) P. Karst.

III

VU

Дзянціпеліс ломкі

Dentipellis fragilis (Pers.: Fr.) Donk

II

EN

Гярыцый, або яжовік каралападобны

Hericium coralloides (Scop.: Fr.) Pers.

III

VU

Грыфала курчавая (грыб-баран)

Grifola frondosa (Fr.) S. F. Gray

III

VU

Пікнапорус кінаварна-чырвоны

Pycnoporus cinnabarinus (Jacq.: Fr.) P. Karst.

II

EN

Фамітопсіс ружовы (ружовая губа)

Polyporus roseus (Alb. & Schwein.) Fr.

II

EN

Грыфала парасоністая

Grifola umbellata (Fr.) Pil.

III

VU


ЛІШАЙНІКІ

Назва віда

Беларуская/лацінская

Нацыянальны статус аховы

Катэгорыя МСОП

Каліцыўм усыпаны

Calicium adspersum Pers.

III

VU

Хенацека зеленаватая

Chaenotheca chlorella (Ach.) Mull.-Arg.

IV

NT

Хенацека тонкая

Chaenotheca gracilenta (Ach.) Mattson-Midd.

II

EN

Кладонія дзірваністая

Cladonia caespitica (Pers.) Florke

I

CR

Гіпатрахіна адагнутая

Hypotrchyna revoluta (Florke) Hale

II

EN

Mеланелія сарадыёзная

Melanelia sorediata (Ach.) Goward & Ahti

IV

NT

Mенегацыя прасвідраваная

Menegazzia terebrata (Hoffm.) A.Massal

IV

NT

Пармеліопсіс цёмны

Parmeliopsis hyperopta (Ach.) Arnold.

III

VU

Пункцелія грубаватая

Punctelia subrudecta (Nyl.) Krog

I

CR

Уснея арагавелая

Usnea certain Ach.

II

EN

Уснея квітнеючая

Usnea florida (L.) Wigg.

III

VU

Цэтрэлія цэтрарыяпадобная

Cetrelia cetrarioides (Del. ex Duby) W.L.

III

VU

Эвернія распасцёртая

Evernia divaricata (L.) Ach.

III

VU

Рамаліна доўгавалосая

Ramalina thrausta (Ach.) Nyl.

III

VU

Лабарыя лёгачная

Lobaria pulmonaria (L.) Hoffm.

III

VU

Пелцігера гарызантальная

Peltigera horizontalis  (Huds.) Baumg.

II

EN

Пелцігера лусканосная

Peltigera lepidophora (Nyl. ex Vain.) Bitter

II

EN


МОХАПАДОБНЫЯ

Назва віда

Беларуская/лацінская

Нацыянальны статус аховы

Катэгорыя МСОП

Цэфалозія стужачная

Cephalosia catenulate (Hueb.) Lindb.

III

VU

Парэла пласкалістая

Porella platyphylla (L.) Lindb.

III

VU

Андрэя скальная

Andreaea rupestris Hedw.

I

CR

Артатрыхум Лайеля

Orthotrichum lyellii

II

EN

Дікранўм зялёны

Dicranum viride (Sull. et Lesq. in Sull.) Lindb.

III

VU


ВЫШЭЙШЫЯ САСУДЗІСТЫЯ РАСЛІНЫ

Назва віда
Беларуская/лацінская

 

Нацыянальны статус аховы

Катэгорыя МСОП

Астранцыя вялікая

Astrantia major L.

I

CR

Броўнік аднаклубневы

Herminium monorchis (L.) R. Br

I

CR

Венерын чаравічак сапраўдны

Cypripedium calceolus L.

I

EN

Каменяломнік балотны

Saxifraga hirculus L.

I

CR

Клапагон еўрапейскі

Cimicifuga europaea Schipcz.

I

CR

Неатынанта клабучковая

Neottianthe cucullata (L.) Schlechter

I

VR

Асот балоталюбівы

Carex heleonastes Ehrh.

I

CR

Піхта белая

Abies alba Mill.

I

CR

Фіялка горная (высокая)

Viola montana L.

I

EN

Ячменявалоснец еўрапейскі

Hordelymus europaeus (L.) Harz

I

CR

Званочак ліліялісты

Adenophora lilifolia (L.) A. Dc

II

EN

Граздоўнік рамонкалісты

Botrychium matricariifolium (A. Br. ex Dцll) Koch.

II

EN

Дуб скальны

Quercus petraea (Mattuschka) Liebl

II

EN

Казялец пурпуровы

Scorzonera purpurea L.

II

VU

Кастрэц Бенекена

Bromopsis benekenii (Lange) Holub

II

NT

Ладзян трохнадрэзаны

Corallorhiza trifida Chatel.

II

EN

Цыбуля скарада, або Цыбуля разанец

Allium schoenoprasum L.

II

EN

Мытнік скіпетрападобны

Pedicularis sceptrum-carolinum L.

II

VU

Мякотніца адналістая

Malaxis monophyllos (L.) Sw.

II

EN

Асот Буксбаума

Carex buxbaumii Wahlenb.

II

EN

Плюшч звычайны

Hedera helix L.

II

EN

Раўнаплоднік пылюшнікавы

Isopyrum thalictroides L.

II

EN

Тайнік сэрцападобны

Listera cordata (L.) R. Br.

II

EN

Трышчаціннік сібірскі

Trisetum sibiricum Rupr.

II

VU

Бярула прамая

Berula erecta (Huds.) Cov.

III

VU

Валжанка звычайная

Aruncus vulgaris Rafin.

III

VU

Граздоўнік многападзельны

Botrychium multifidum (S.G. Gmel.) Rupr

III

VU

Гайнік цёмна-чырвоны

Epipactis atrorubens (Hoffm. Ex Bernh.) Bess

III

VU

Зоркаўка таўсталістая

Stellaria crassifolia Ehrh.

III

VU

Зверабой горны

Hypericum montanum L.

III

VU

Змеегалоўнік Руйша

Dracocephalum ruyschiana L.

III

VU

Вярба чарнічная

Salix myrtilloides L.

III

VU

Кадзіла сармацкае

Melittis sarmatica Klok.

III

VU

Журавіны драбнаплодныя

Oxycoccus microcarpus Turcz. Ex Rupr.

III

VU

Какушнік даўгарогі

Gymnаdenia conopsea (L.) R. Br

III

VU

Белы гарлачык

Nymphaea alba L.

III

VU

Дуброўка белая

Potentilla alba L.

III

VU

Цыбуля мядзведжая, або чарамша

Allium ursinum L.

III

VU

Чараўнік зеленакветкавы

Platanthera chlorantha (Cust.) Reichenb.

III

VU

Медуніца мяккенькая

Pulmonaria mollis Wulf. ex Hornem.

III

VU

Аднакветка аднакветкавая

Moneses uniflora (L.) A. Gray

III

VU

Пальчатакарэннік майскі

Dactylorhiza majalis (Reichenb.) P.F.Hunt Et Summerhayes

III

VU

Падвей стройны

Eriophorum gracile Koch.

III

VU

Пылкагалоўнік чырвоны

Cephalanthera rubra (L.) Rich.

III

VU

Дзядоўнік (лапух) дуброўны

Arctium nemorosum Lej.

III

VU

Скерда мяккая

Crepis mollis (Jacq.) Aschers.

III

VU

Баранец звычайны

Huperzia selago (L.) Bernh. ex Schrank Et C. Mart.

IV

NT

Жаўтазель германскі

Genista germanica L.

IV

NT

Зубніца клубняносная

Dentaria bulbifera L.

IV

NT

Касач сібірскі

Iris sibirica L.

IV

NT

Пярэсна еўрапейская

Trollius europaeus L.

IV

NT

Лікападзіела заліўная

Lycopodiella inundata (L.) Holub

IV

NT

Лілея кучаравая (царскія кучары)

Lilium martagon L.

IV

NT

Ліннея паўночная

Linnaea borealis L.

IV

NT

Мнаганожка звычайная

Polypodium vulgare L.

IV

NT

Аўсяніца высокая

Festuca altissima All.

IV

NT

Асот ценявы

Carex umbrosa Host.

IV

NT

Сон-трава лугавая

Pulsatilla pratensis (L.) Mill. S. L.

IV

NT

Тайник яйцападобны

Listera ovata (L.) R. Br

IV

NT

Шпажнік (гладыёлус) чарапічны

Gladiolus imbricatus L.

IV

NT

Сон-трава раскрытая

Pulsatilla patens (L.) Mill.

IV

NT


Катэгорыі МСОП:

CR – віды, што знаходзяцца ў крытычным стане

EN – віды, што знаходзяцца пад пагрозай знішчэння

VU – віды ўразлівыя

NT – віды, што знаходзяцца ў стане, блізкім да небяспечнага

КК – Чырвоная кніга