» Гісторыя

Гісторыя

Ў даўнія часы, падчас вясновых разліваў, прастора вакол Белавежскай пушчы ператваралася ў велізарнае мора, над якім, як востраў, узвышаўся лясны масіў, дзе жывёлы ратаваліся ад паводкі.

Багацце жывёльнага свету, мноства звяроў і крэмнія, а таксама наяўнасць воднага шляху з Балтыйскага ў Чорнае мора, прыцягвала сюды паляўнічых і стварала добрыя ўмовы для жыцця людзей. Сведчаннем гэтаму з'яўляюцца старажытныя пахаванні, асобныя з якіх адносяцца да перыяду мілаградскай культуры (VII–III ст. да н.э.), а вялікая частка прыналежыць да пахаванняў XI–XIII стагоддзяў.

Кіеўскія летапісы змяшчаюць звесткі пра пасяленне ў пушчы племя яцвягаў, якія займаліся паляваннем і рыбнай лоўляй і здзяйснялі частыя набегі на суседнія землі. Паходжанне яцвягаў канчаткова не ўсталявана. Адны лічаць іх літоўцамі, іншыя – славянамі, трэція адносяць да перасяленцаў з берагоў Чорнага мора. Цяпер пра існаванне племя, якое адышло у вечнасць, нагадваюць толькі водгаласы далёкіх паданняў, засівераныя камяні-ахвярнікі, ды курганы-магільнікі, што аселі непадалёку ад ціхіх пушчанскіх рачулак.

Камень-ахвярнік у Язвінскім лясніцтве

Тэрыторыя Белавежскай пушчы неаднаразова пераходзіла ад адной дзяржавы да другой, але практычна заўсёды з'яўлялася месцам палявання вышэйшых саноўных асоб. Са спрадвечных часоў тут палявалі кіеўскія і літоўскія князі, польскія каралі, рускія цары, генеральныя сакратары, якія бераглі яе падчас сваіх паляванняў.

Вядома, што яшчэ ў ХII стагоддзі ў Белавежскай пушчы падоўгу жыў рускі князь Уладзімір Манамах, які здабываў тут зубраў, тураў і высакародных аленяў. Пасля пераходу пушчы ў валоданне да літоўскіх князёў, у ёй палявалі князі Трайдзен, Вітаўт, Гедымін, Ягайла. Вядома, што ў 1409 годзе, пасля з'езду ў Брэсце (дзе Ягайла і Вітаўт пакляліся сумесна змагацца супраць агульнага ворага – рыцараў Тэўтонскага ордэна), Ягайла нарыхтоўваў у пушчы правіянт для 100-тысячнага войска, якое прыняла затым удзел у знакамітай Грунвальдскай бітве.

Асаблівай пышнасцю адрозніваліся паляванні польскіх каралёў, якія ператварылі пушчу ў месца раскошных забаў і прыдворных весяленняў. У гэты перыяд сталі эксплуатавацца і іншыя прыродныя багацці краю. Так, пры каралі Жыгімонце Аўгусце была арганізавана вытворчасць паташу, жалеза, пабудаваны смалярні. У канцы XVI стагоддзя пачалася высечка лесу. У 1639 годзе была прадпрынятая ардынацыя каралеўскіх пушч, якая мела сваёй мэтай вызначэнне іх багаццяў і магчымасцяў больш інтэнсіўнай эксплуатацыі.

Зубр, забіты падчас царскага палявання

З іншага боку, у 1558 годзе быў выдадзены закон пра ахову каралеўскіх паляўнічых угоддзяў, а ў 1577 годзе пакладзены пачатак апекі над зубрам. Адмысловымі распараджэннямі ўсталёўвалася колькасць жывёл для адлову, вызначалася кола асоб, якія мелі права на паляванне.

У 1795 годзе Белавежская пушча стала часткай Расійскай Імперыі. Кацярына II дазволіла праводзіць у ёй любыя паляванні, акрамя адстрэлу зубраў. Гэта прывяло да яшчэ большага скарачэння колькасці жывёл, а мядзведзі і бабры былі знішчаны цалкам. Быўшы заступніцай акадэмічных навук, Кацярына ахвотна давала дазволы на адстрэл зубраў для шматлікіх музеяў Еўропы. Яна, а затым і Павел I, раздалі фаварытам і набліжаным значныя ўчасткі пушчанскіх земляў, што спрыяла знішчэнню лясоў і раздрабненню тэрыторыі. Вялікія страты старажытнаму лесу вырабіў і вялізны пажар 1811 года, а таксама нашэсце напалеонаўскіх войскаў у 1812 годзе.

Імператар Мікалай II, члены імператарскага прозвішча і світа перад пачаткам царскага палявання

Пры Аляксандру II паляванне на зубраў была абмежавана. Сам імператар, хоць і быў заўзятым паляўнічым, паляваў у пушчы толькі адзін раз – у 1860 годзе. Пасля гэтага палявання былі ўведзены найстражэйшыя меры па ахове лесу і лясных багаццяў. Для аднаўлення папуляцыі высакароднага аленя з 1864 гогда некалькі разоў завозілі жывёл з Германіі.

У 1888 годзе Белавежская пушча перайшла ва ўласнасць царскай сям'і ў абмен на землі ў Арлоўскай і Сімбірскай губернях. Фармальнай падставай да гэтага з'явіўся клопат пра лепшае захаванне зубраў. На справе ж асноўнай мэтай было далейшае ўладкаванне пушчы для паляванняў. За кароткі перыяд нарошчваецца колькасць жывёл, павялічваюцца асігнаванні на ўтрыманне егерскай службы і правядзенне зімовых падкормаў. Для адпачынку найяснейшых асоб будуецца паляўнічы замак у Белавежы. Пасля завяршэння яго будаўніцтва ў пушчы палявалі Аляксандр III, Мікалай II, вялікія князі.

Сур'ёзныя страты пушчы прынесла Першая сусветная вайна. Тым часам пушча знаходзілася пад нямецкай акупацыяй і актыўна высякаліся каштоўныя вялікаўзроставыя лясы. Для перапрацоўкі драўніны былі пабудаваны 4 лесапільныя заводы, а для яе вывазу пракладзена каля 300 км вузкакалейных чыгунак. За два гады нямецкага валадарства было вывезена ў Германію 4,5 млн. кубаметраў драўніны. У гэты жа час прадпрымаліся меры па ахове пушчы. У яе цэнтры быў створаны «Парк некранутай прыроды», які пасля заканчэння вайны і пераходу пушчы ў польскае валоданне стаў прататыпам Белавежскага нацыянальнага парку (на яго месцы было створана надлясніцтва «Рэзерват» з ахоўным рэжымам, што стала пасля вайны нацыянальным паркам). Аднак на астатняй тэрыторыі працягвалася эксплуатацыя лясных багаццяў. Лес секла ангельская фірма «Century European Corporation». І, хаця з цягам часу канцэсійная дамова была скасавана, вялікія плошчы вялікаўзроставых дрэвастояў былі знішчаны.

У 1939 годзе, у сілу гістарычных падзей, пушча апынулася ў складзе Беларускай ССР і ў снежні гэтага ж года была абвешчана Дзяржаўным запаведнікам. Яго дзейнасць была перапынена Другой сусветнай вайной. Але лесанарыхтоўкі ў пушчы ў гэты перыяд былі малаважнымі і несупастаўнымі з Першай сусветнай вайной. Гэта тлумачылася тым, што па ініцыятыве Германа Герынга было вырашана стварыць тут узорную паляўнічую гаспадарку для самых тытулаваных асоб Рэйха, для чаго і было вырашана берагчы лясны масіў.Пасля вызвалення пушчы ад нямецкіх захопнікаў у 1944 годзе, у Маскве адбылася міжурадавая савецка-польская сустрэча. Паводле падпісанай па яе выніках дамове, дзяржаўная мяжа падзяліла пушчу на беларускую і польскую часткі. На беларускай частцы працягнулася дзейнасць запаведніка. У жніўні 1957 года ён быў ператвораны ў «Дзяржаўную запаведна-паляўнічую гаспадарку», якая стала месцам правядзення паляванняў высокапастаўленых партыйных чыноўнікаў і кіраўнікоў сацыялістычных краін.

Для павелічэння кармавой базы прамысловых жывёл была праведзена асушальная меліярацыя асобных балот, створаны штучныя вадаёмы, ажыццяўлялася інтэнсіўная біятэхнія. Адначасова былі вылучаны ўчасткі з запаведным рэжымам, праводзіліся досыць шырокія навуковыя даследаванні.

У верасні 1991 года рашэннем Рады Міністраў Рэспублікі быў зменены статус пушчы. Запаведна-паляўнічая гаспадарка была ператворана ў Дзяржаўны нацыянальны парк «Белавежская пушча». Яго тэрыторыю падзялілі на функцыянальныя зоны, што дало магчымасць ужываць не толькі пасіўныя, але і актыўныя метады аховы папуляцый раслін і жывёл.

У 1992 годзе рашэннем ЮНЭСКА найболей захаваны ўчастак вялікаўзроставых насаджэнняў нацыянальнага парку быў уключаны ў спіс Сусветнай Спадчыны Чалавецтва. Белавежская пушча стала першым аб'ектам на тэрыторыі былога СССР, ганараваным такога высокага звання. У 1993 годзе Белавежская пушча атрымала статус біясфернага запаведніка, а ў канцы 1997 года Савет Еўропы ўзнагародзіў яе Еўрапейскім Дыпломам як адну з эталонных прыродаахоўных устаноў на кантыненце.

У наш час Дзяржаўная прыродаахоўная ўстанова «Нацыянальны парк “Белавежская пушча”» знаходзіцца ў вядзенні Кіравання справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Гэты высокі ўзровень падпарадкаванасці падкрэслівае тую ўвагу, якая надаецца ахове прыроды ў нашай рэспубліцы.